لایحه بودجه ۱۴۰۵ با ترکیبی از رشد اسمی بسیار پایین، جهش مالیات‌ها، حذف کامل ارز ترجیحی، نرخ‌های جدید ارزی و بازطراحی یارانه‌ها به مجلس ارائه شده است. این بودجه نه‌تنها از نظر اعداد، بلکه از نظر منطق سیاست‌گذاری، یکی از متفاوت‌ترین بودجه‌های دهه اخیر است.
اما سؤال اصلی این است:
آیا بودجه ۱۴۰۵ واقعاً انقباضی است؟ و آیا فشار آن به مردم منتقل می‌شود؟
در ادامه، با داده‌های رسمی و تحلیل ساختاری، به این دو سؤال پاسخ می‌دهیم.
۱) بودجه ۱۴۰۵ چقدر رشد کرده؟ چرا این عدد مهم است؟
رشد اسمی بودجه: فقط ۵.۳٪
این کمترین رشد اسمی بودجه در ۱۰ سال گذشته است.
رشد حقیقی بودجه: ۴۲٪ کاهش
اگر تورم سال آینده را حدود ۵۰٪ فرض کنیم:
یعنی:
بودجه ۱۴۰۵ از نظر قدرت خرید، ۴۲٪ کوچک‌تر از بودجه ۱۴۰۴ است.
این دقیق‌ترین تعریف بودجه انقباضی است.
۲) ترکیب منابع بودجه؛ چرا این ترکیب انقباضی است؟
مالیات‌ها: رشد ۴۲ تا ۴۴ درصدی
دولت حدود ۳ هزار همت مالیات پیش‌بینی کرده است. بیشترین رشد در:
- مالیات بر ثروت
- مالیات بر کالا و خدمات
- مالیات اشخاص حقوقی
کمترین رشد در:
- مالیات بر درآمدها (به دلیل افزایش معافیت‌ها)
- مالیات بر واردات (۱۰٪ کاهش)
این یعنی دولت برای تأمین منابع، به‌جای نفت و اوراق، به مردم و بنگاه‌ها تکیه کرده است.
نفت: کاهش سهم در بودجه عمومی
سهم نفت در تملک دارایی‌های سرمایه‌ای ۵۶٪ کاهش یافته. اما بخش بزرگی از نفت در هدفمندی یارانه‌ها پنهان شده است.
اوراق: رشد ۲۵٪
دولت همچنان از آینده قرض می‌گیرد، اما کمتر از سال‌های قبل.
برداشت از صندوق توسعه: ۵۹۰ همت
این یعنی بخشی از کسری از پس‌انداز بین‌نسلی تأمین می‌شود.
۳) نرخ ارز بودجه؛ دلار ۱۰۱ هزار تومانی چه معنایی دارد؟
براساس مفروضات تحلیلی:
- دلار تالار دوم: ۱۰۱ هزار تومان
- دلار تالار اول: ۸۵ هزار تومان
این نرخ‌ها مبنای تسعیر:
- درآمد نفت
- برداشت از صندوق توسعه
- و بخشی از درآمدهای ارزی دولت
هستند.
نتیجه:
دولت عملاً تمام ارز نفتی را با نرخ نزدیک به بازار نیمه‌رسمی وارد بودجه کرده است. این یک سیاست انقباضی ارزی است.
۴) حذف کامل ارز ترجیحی؛ بزرگ‌ترین تغییر بودجه ۱۴۰۵
در بودجه ۱۴۰۵:
- ۵۷۲ همت درآمد ناشی از حذف ارز ترجیحی
- این رقم مستقیماً به یارانه‌ها و کالابرگ منتقل شده
- از این پس تمام ارز نفتی با نرخ تالار دوم فروخته می‌شود
این یعنی:
ارز ترجیحی رسماً حذف شد.
این سیاست از نظر بودجه‌ای انقباضی است، اما از نظر اجتماعی، اثرات مهمی دارد که در بخش «فشار به مردم» بررسی می‌کنیم.
۵) یارانه‌ها؛ تغییرات بزرگ در نان، بنزین و کالابرگ
بنزین
- ۵۴۸ همت منابع از فروش بنزین وارداتی با نرخ غیریارانه‌ای → سیگنال تغییر قیمت یا سهمیه‌بندی
نان
- ۲۹۰ همت منابع از فروش گندم با نرخ غیریارانه‌ای → احتمال تغییر در سیاست یارانه نان
کالابرگ
- منابع حذف ارز ترجیحی → کالابرگ الکترونیک
یارانه نقدی
- احتمالاً بدون افزایش اسمی
- ارزش واقعی آن با تورم کاهش می‌یابد
۶) کسری بودجه؛ چرا «صفر» فقط یک نمایش حسابداری است؟
- کسری تراز عملیاتی: ۶۱۵.۹ همت
- برداشت از صندوق توسعه: ۵۹۰ همت
- رشد اوراق: ۲۵٪
دولت می‌گوید کسری «نزدیک به صفر» است، اما این صفر شدن:
حسابداری است، نه اقتصادی.
چون:
- کسری عملیاتی پابرجاست
- دولت از صندوق توسعه و اوراق استفاده کرده
- درآمدهای مالیاتی ریسک تحقق دارند
- درآمد نفتی به مفروضات خوش‌بینانه وابسته است
۷) آیا بودجه ۱۴۰۵ واقعاً انقباضی است؟ (پاسخ نهایی و مستند)
از نظر رشد حقیقی → کاملاً انقباضی
بودجه ۴۲٪ کوچک‌تر شده.
از نظر ترکیب منابع → انقباضی
مالیات بالا، نفت کم، اوراق کنترل‌شده.
از نظر سیاست ارزی → انقباضی
حذف ارز ترجیحی، دلار ۱۰۱ هزار تومانی.
از نظر سیاست یارانه‌ای → انقباضی
کاهش یارانه‌های قیمتی، افزایش کالابرگ.
از نظر هزینه‌های جاری → نه چندان انقباضی
حقوق و هزینه‌های ثابت دولت قابل کاهش نیست.
نتیجه نهایی
بودجه ۱۴۰۵ یک بودجه انقباضی است، اما انقباض آن بیشتر در «منابع» است تا «مصارف».
۸) آیا فشار این بودجه به مردم منتقل می‌شود؟ (پاسخ شفاف و مستند)
فشار مستقیم: بله
به این دلایل:
- افزایش ۴۴٪ مالیات‌ها → فشار بر مصرف، شرکت‌ها و دارایی‌ها
- حذف ارز ترجیحی → افزایش قیمت کالاهای وارداتی
- احتمال تغییر قیمت بنزین → اثر مستقیم بر هزینه حمل‌ونقل
- احتمال تغییر سیاست نان → اثر بر هزینه خوراک
- کاهش ارزش واقعی یارانه نقدی → کاهش قدرت خرید دهک‌های پایین
- دلار ۱۰۱ هزار تومانی → افزایش قیمت کالاهای اساسی و دارو
فشار غیرمستقیم: بله
- افزایش هزینه تولید
- افزایش قیمت کالاها
- کاهش قدرت خرید
- افزایش هزینه زندگی شهری
فشار بر دولت: کمتر
چون:
- هزینه‌های جاری کاهش نیافته
- بخشی از کسری از صندوق توسعه تأمین شده
- بخشی از کسری با اوراق پوشش داده شده
نتیجه نهایی
بله، بخش قابل توجهی از فشار بودجه ۱۴۰۵ به مردم منتقل می‌شود، نه به ساختار دولت.
جمع‌بندی نهایی مقاله
بودجه ۱۴۰۵ از نظر اندازه، ترکیب منابع، سیاست ارزی و نحوه یارانه‌دهی، یکی از متفاوت‌ترین بودجه‌های دهه اخیر است. این بودجه:
- از نظر واقعی ۴۲٪ کوچک‌تر شده
- از نظر مالیاتی ۴۴٪ رشد دارد
- ارز ترجیحی را کاملاً حذف کرده
- نرخ ارز را ۱۰۱ هزار تومان فرض کرده
- یارانه‌ها را بازطراحی کرده
- و کسری را حسابداری صفر نشان داده
این بودجه انقباضی است، اما انقباض آن بیشتر بر دوش مردم است تا دولت.
